آیا تاکنون به این موضوع فکر کرده‌اید که هنگام مطالعه از چه روشی استفاده می‌کنید؟ یک روش مطالعه صحیح و اصولی می‌تواند بسیاری از مشکلات تحصیلی را از بین ببرد. بررسیهای بعمل آمده گویای آن است که افرادی که در زمینه تحصیل موفق بوده‌اند، روش صحیحی برای مطالعه داشتند. یادگیری (learning) مسئله‌ای است که در سراسر طول زندگی انسان بویژه در دوران دانش آموزی و دانشجویی اهمیت زیادی دارد. چرا که دانش آموزان و دانشجویان همیشه در معرض امتحان و آزمون قرار دارند و موفقیت در آن آرزوی بزرگشان است
شاید به افرادی برخورده باشید که می‌گویند: همه کتابها و جزوه‌ها را می‌خوانم، اما موقع امتحان آنها را فراموش می‌کنم، یا من استعداد درس خواندن را ندارم، چون با اینکه همه مطالب را می‌خوانم اما همیشه نمراتم پایین است و یا ... . بسیاری از اینگونه مشکلات به نداشتن یک روش صحیح برای مطالعه باز می‌گردد. عده‌ای فقط به حفظ کردن مطالب اکتفا می‌کنند، بطوری که یادگیری معنا و مفاهیم را از نظر دور می‌دارند. این امر موجب فراموش شدن مطالب بعد از مدتی می‌شود، در واقع آنچه اهمیت دارد یادگیری معنا و مفهوم است، چیزی که نمی‌توانیم و نباید از آن دور باشیم.

برای آنکه مطلبی کاملا آموخته شده و با اندوخته‌های پیشین پیوند یابد، باید حتما معنا داشته باشد، در این صورت احتمال یادگیری بیشتر و احتمال فراموشی کمتر خواهد شد. بنابراین قبل از اینکه خود را محکوم کنیم به نداشتن استعداد درس خواندن ، کمبود هوش ، کمبود علاقه ، عدم تونایی و سایر موارد ، بهتر است نواقص خود را در مطالعه کردن بیابیم و به اصطلاح آنها بپردازیم. در اینصورت به لذت درس خواندن پی خواهیم برد. اولین قدم در این راستا آن است با اندکی تفکر عادتهای نامطلوب خود را در مطالعه یافته و سپس عادتهای مطلوب جایگزین آن گردد.

برای تغییر عادات مطالعه مراحل زیر را باید در نظر گرفت:

1. آگاهی (درباره موضوع)
2. علاقه
3. ارزیابی (ارزیابی اطلاعات بدست آمده با در نظر گرفتن موقعیتهای موجود)
4. آزمایش (بکار بستن فکر)
5. مطابقت خود با فکر تازه و اختیار و قبول آن
انواع روشهای مطالعه=-

روش پس ختام
این روش یکی از مهمترین و معروفترین روشهای بهسازی حافظه است. نام این روش همانند نام انگلیسی آن (PQ4R) متشکل از حروف اول شش مرحله آن است.
مراحل پیش خوانی
در این مرحله کتاب یا مطلب بصورت یک مطالعه اجمالی و مقدماتی مطالعه شود. از جمله موارد این مرحله خواندن عنوان فصلها ، خواندن سطحی فصل ، توجه به تصاویر ، بخشهای اصلی و فرعی و خلاصه فصلها می‌باشد. هدف در این مرحله یافتن یک دید کلی نسبت به کتاب و ارتباط دادن بخشهای مختلف کتاب با یکدیگر می‌باشد.
مرحله سؤال کردن
پس از مطالعه اجمالی موضوعات و نکات اصلی ، به طرح سؤال در مورد آنها بپردازید. این کار باعث افزایش دقت و تمرکز فکر و سرعت و سهولت یادگیری می‌گردد.
مرحله خواندن
در این مرحله به خواندن دقیق و کامل مطالب کتاب پرداخته ، که هدف فهمیدن کلیات و جزئیات مطالب و نیز پاسخگوی به سؤالات مرحله قبل می‌باشد. در مرحله خواندن برای فهم بهتر مطالب می‌توان از کارهایی مثل یادداشت برداری ، علامت گذاری و خلاصه نویسی بهره جست.
مرحله تفکر
در این مرحله هنگام خواندن ، ساختن سؤالها ، و ایجاد ارتباط بین دانسته‌های خود ، درباره مطلب فکر کنید. در این مورد نیز مهمترین اصل همان بسط معنایی است. بسط معنایی ممکن است در مراحل پنجم و ششم نیز یعنی در مراحل از حفظ گفتنی و مرور کردن نقشی داشته باشد.
مرحله از حفظ گفتنی
در این مرحله باید بدون مراجعه به کتاب و از حفظ به یادآوری مطالب خوانده شده پرداخته شود و بار دیگر به سؤالاتی که خود فرد طرح کرده بود پاسخ دهد. در اینجا باید مطالب آموخته شده را در قالب کلمات برای خود کرده ، در غیر اینصورت لازم است که مجددا به خواندن مطالبی که آموخته نشده پرداخته شود. مرحله از حفظ گفتنی در پایان هر بخش انجام می‌گیرد و وقتی بخشهای یک فصل به اتمام رسید به مرحله بعد ، یعنی مرور کردن یا آزمون وارد می‌شویم.
مرحله مرور کردن
این مرحله ، که مرحله آزمون نیز می‌باشد، در پایان هر فصل انجام می‌گیرد. در اینجا به مرور موضوعات اصلی و نکات مهم و نیز ارتباط مفاهیم مختلف به یکدیگر پرداخته و در صورت برخورد با موضوعات مورد اشکال به متن اصلی یا مرجع مراجعه شود. یکی از راههای کمک به این مرحله پاسخگوئی به سئوالات و تمرینات پایان فصل است: اجرای این مرحله می‌تواند مقداری از اضطراب امتحان را کاهش دهد.
روش دقیق خوانی
هدف از این مرحله این است که مطالب کامل و دقیق درک شده و بصورتی سازمان یافته و منظم در حافظه نگهداری شود. برخی از فنون موجود که می‌تواند به روش دقیق خوانی کمک کند عبارتند از:
تکنیک خلاصه برداری
به نوشتن عبارت ، مفاهیم و موضوعات کلیدی متن پرداخته ، بطوری که در مرور مطالب ، با نگاه کردن و خواندن خلاصه‌ها ، همه مطالب خوانده شده را یادآوری کند. یک روش بسیار مطلوب این است که از خلاصه‌ها نیز دوباره خلاصه برداری شود.
تکنیک سازماندهی مطالب
این تکنیک باعث افزایش درک و سرعت یادگیری و سهولت در بازیابی مطالب آموخته شده می‌شود. برای سازماندهی مطالب استخراج سه بخش از متن اصلی مورد مطالعه لازم است که عبارتند از:

• موضوع اصلی: موضوعی که تمامی مطالب را در بر می‌گیرد و بقیه مطالب حول و حوش آن می‌چرخد.
• نکته‌های اصلی: خطوط و اندیشه‌های اصلی و مهم هستند که در مجموع موضوع اصلی را می‌سازند و از صراحت بیشتری برخوردار است.
• نکات جزئی: اطلاعات جزئی‌تر هستند که بصورت مثالها ، نمونه‌ها ، عکس و تصویر اطلاعات واقعی مطرح می‌گردند.
تکنیک علامت گذاری در متن
در این تکنیک علامتهایی را بر روی متن اصلی انجام داده ، از قبیل علامت گذاری به شکلهای مختلف در متن ، خط کشیدن زیر عبارات مهم ، حاشیه نویسی و ... ، این موارد بسته به صلیقه‌های افراد متفاوت می‌باشد. اما نکته مهمی که در هر نوع علامت گذاری حائز اهمیت است این است که ، بهتر است همانند تکنیک سازمان دهی ، مطالب را در سه دسته مجزا (موضوع اصلی ، نکته اصلی ، موارد جزئی) قرار داده و آنها را با علامتهای مختلف نشان دهید.

در کنار روش مطالعه عوامل محیطی نیز در میزان یادگیری تأثیر دارد. یک محیط مناسب باعث توجه و تمرکز بهتر و بیشتری می‌شود.
حذف عوامل مزاحم فکری
مواردی هست که بخش عظیمی از وقت و فعالیت ذهنی را موضوعاتی به خود مشغول می‌دارند که هیچ رابطه با موضوع ندارند، موضوعاتی مانند: رفتار معلمان و استادان ، افزایش شهریه و نوع رفت و آمد و … برخی از موضوعاتی هستند که موقع مطالعه اگر به آنها فکر شود از کارایی مطالعه می‌کاهد. برخی حتی خیال پردازیهایشان را موقع مطالعه انجام می‌دهند؛ که به شدت فکر را آشفته کرده و تمرکز را از بین می‌برد. توصیه کلی این است که اگر ذهن خود را از افکار مختلف پاک کنید تا بر روی موضوع مورد مطالعه تمرکز کنید، مطالعه را کنار بگذارید و زمانی مطالعه را شروع کنید که سرحال ، علاقمند و متمرکز هستید.
فراهم کردن محیط مناسب
محل و مکانی که مطالعه در آنجا انجام می‌شود باید مناسب باشد. منظور از محل مناسب مکانی است که آرام ، ساکت و دور از عوامل مزاحم محیطی باشد، این باعث تمرکز بهتر روی موضوع مطالعه می‌شود. بعضی افراد محل و زمانی را برای مطالعه انتخاب می‌کنند که بسیار شلوغ و پر سرو صدا است و بعضی از افراد رختخواب را برای مطالعه انتخاب می‌کنند و توقع یادگیری سطح مطلوب را دارند، ولی از این حقیقت غافلند که این محلها بدترین محل برای مطالعه است.

زندگی اجتماعی و آزادی فردی
ما افراد انسان که در روی زمین روزگاران دراز سکونت گزیده، به توالد و تناسل پرداخته، روزگار می گذرانیم، در عین حال که طبعا زندگی اجتماعی را برای خود انتخاب نموده ایم، در حد امکان خویش دست به دست هم داده و به کار و کوشش دسته جمعی پرداخته ایم و محصول دسترنج خود را روی هم ریخته، هر یک از ما تقریبا به اندازه وزن و شخصیت اجتماعی خود از محصول نامبرده، بهره مند می شویم. البته چنین روشی، بی اینکه استقلال تام فردی از میان برود سر نمی گیرد، و هرگز انسانی که جزو جامعه شده و روش تعاون و تشریک مساعی را در پیش گرفته، تصمیم خود را به تصمیم دیگران آمیخته است، نمی تواند از هر جهت مطلق العنان و آزاد بوده، هر کاری که دلش می خواهد بکند.
با این همه زندگی انسان بی اینکه کم یا زیاد استقلال فردی داشته باشد، تحقق پذیر نیست. شخصیت های انسانی که به منزله ماده اجتماع، و اجتماع به منزله صورت آن است، با شعور و اراده های جزیی و شخصی متکی است که با از میان رفتن آنها بی تردید از بین رفته، و در نتیجه بنیان اجتماعی «هرگونه اجتماعی فرض شود» منهدم شده، ارکانش از هم خواهد ریخت.

میزان استقلال فردی در اداره زندگی اجتماعی
هر فرد از افراد انسان در عین حال در آغوش اجتماعی «مترقی یا وحشی» زندگی می نماید، در کارهای مربوط به شخص خود شخصا شعور خود را به کار انداخته، در هر مورد مناسب همان مورد با اراده شخصی خود تصمیم می گیرد. ولی بسیار اتفاق می افتد که شخصیت فردی از اداره امور زندگی خود که با به کار انداختن شعور و اراده انجام می گیرد، عاجز می باشد و نمی تواند بار زندگی را با اتکای به نفس خود به مقصد برساند. مانند اشخاصی که اختلال حواس دارند، یا اساسا ادراک و اراده شان کمتر از مقدار لازم است و طبعا دیگران باید به اداره امور زندگیشان بپردازند.
همچنین نوزاد تا موقعی که به حد بلوغ و رشد برسد، همین حال را داشته، دیگران یعنی بزرگان باید به اداره امور زندگی او پرداخته، تدریجا با تعلیم و تربیت به همراهی مرور زمان وی را به حد مردان و زنان معمولی برسانند. همجنین در هر جامعه از جوامع بشری، ممکن است مواردی از فواید و منافع پیدا شود که شخص یا اشخاص معینی نامزد استفاده از آنها نباشد و طبعا متصدی معین هم نخواهد داشت، مانند «اوقاف عامه» و نظایر آنها.

قانون، مقررات و بقای اجتماع
بالاتر از همه اینها نگهبانی و نگهداری خود جامعه ای است که از هر راه بوده، در میان افراد انسان یا گروهی از افراد انسان به وجود آمده باشد. زیرا هر اجتماعی که فرض شود بدون یک سلسله رسوم و مقررات که اتفاق یا اکثریت افراد آنها را مراعات کرده، مقدس و محترم بشمارند، قابل بقا نیست.
مثلا معامله ای که در میان دو نفر انجام می یابد، اگر بنا شود که طرفین معامله «خریدار و فروشنده» به هیچ یک از آثار و خواص معامله هیچ گونه التزام نداشته باشند، هیچ عاقلی گرد چنین معامله ای نمی گردد. همچنین وسایل بی شمار دیگری که انسان اجتماعی به وسیله آنها شرایط زندگی خود را جمع و جور می نماید، باید اتفاق یا اکثریت جامعه در اطراف آنها به یک سلسله احکام و مقرراتی مطلع بوده، نسبت به اعتبار آنها «صحه» گذاشته باشند. در نتیجه هیچ اجتماعی بدون یک سلسله رسوم و مقررات و سنن و قوانین، نمی تواند به زندگی خود ادامه دهد.

لزوم وجود اراده فراتر از قانون
بنابراین مجرد داشتن یک سلسله رسوم و مقررات، در بقای جامعه ای هرگز کافی نیست، زیرا چنانکه به ثبوت رسیده است: هرگز دو انسان در طرز ساختمان وجودی و بالتبع در شعور و اراده و همچنین در طرز عمل از همه جهات ممائل و مانند همدیگر نیستند. و در نتیجه افراد انسان با اینکه در کلیات افکار خود ممکن است اتحاد و اشتراک داشته باشند، در جزئیات افکار اختلاف قطعی داشته، مسلما در تصمیم مساوی هم نخواهند بود و در اثر همین اختلاف قطعی در همان قدم اول هر یک به سویی تاخته، مقررات و رسوم مشترک از میان خواهد رفت. علاوه بر این چنانکه تاریخ زندگی انسانیت - تا آنجا که در دست ماست - نشان می دهد و مشاهده جامعه های گوناگون بشری با رژیم های مختلفی که دارند تایید می نماید، هر جامعه ای در بقای خود نیازمند به یک شخص یا مقامی است که شعور و اراده وی فوق شعورها و اراده های افراد حکومت کرده، شعور و اراده دیگران را کنترل نموده، به نگهبانی و نگهداری نظامی که در جامعه گسترده شده است، بپردازد.
موارد و جهاتی که ذکر شد در همه جامعه ها بدون استثنا خودنمایی می کند و بشر با فطرت و نهاد خدادادی خود، نسبت به آنها بی اعتنا نبوده، آرام نمی نشیند و خواه ناخواه در هر یک از آنها شخص یا مقامی را نامزد سرپرستی آنها نموده، اداره امور مربوطه به آنها را به عهده وی گذاشته، از وی می خواهد، چنانکه مثلا قیم، سرپرست یتیم است و رییس خانواده، مسئول اداره اطفال خردسال آن خانواده می باشد و شاه یا رییس جمهوری در میان مردم حکومت می نمایند.
ما این سمت را که به موجب آن شخص یا مقام متصدی امور دیگران شده، مانند یک شخصیت واقعی کارهای زندگی آنها را اداره می نماید، به نام ولایت می نامیم «تقریبا دارای معنایی است که در فارسی از کلمه سرپرستی و رهبری می فهمیم». همین معنی است که در این مقاله مورد بحث ما است و می خواهیم نظر آیین مقدس اسلام را در این باره تشریح کنیم. البته از نقطه نظر فلسفه اجتماعی اسلام، نه با طرز بحث فقه اسلامی، خاصه فقه شیعه. و کسانی که مخصوصا به فقه شیعه آشنایی دارند می دانند که طرز استدلال در این مقاله، با طرز استدلالی که راجع به احکام شرعیه در فقه می شود تفاوت بسیار دارد.

فطری بودن مسئله ولایت و رهبری در اسلام
چنانکه توضیح داده شد، قلمرو ولایت، یک سلسله امور ضروری است که در جامعه از آن شخص معین نیست و متصدی معینی ندارد و خواه شخصیت صاحب کار، عرضه و کفایت اداره آنها را نداشته باشد، مال ایتام و امور مربوط به مجانین و محجورین و غیر آنها و خواه اساسا ارتباط به شخصیت معین نداشته باشد، مانند: امور عامه اجتماعی مربوط به حکومت و به عبارت دیگر نوع کارهایی که به واسطه نداشتن متصدی معین بر زمین مانده و هرگز نمی شود در سرپا نگه داشتن آنها فروگذاری کرد. و چنانکه گذشت هر جامعه از جامعه های بشری در گذشته و حال حاضر اعم از جامعه های مترقی و یا وحشی، بزرگ و یا کوچک، نسبت به این گونه امور هرگز بی اعتنا نبوده و نمی باشد و هر جامعه ای نسبت به موقعیت خود در این باب دست و پایی کرده، ولایت و رهبری به وجود می آورد و این خود بهترین گواه است بر اینکه مسئله ولایت فطری است.
هر انسانی با نهاد خدادادی خود، درک می کند که هر کار ضروری، که متصدی معینی ندارد، باید برای آن سرپرستی گماشت. اسلام نیز که دینی است فطری و پایه احکام و قوانین آن بر روی اساس آفرینش گذاشته شده است، مسئله ولایت و رهبری را که مسئله ای فطری، الغا و اهمال ننموده، به اعتبار دادن آن یک حکم فطری انسانی را امضا کرده، به جریان انداخته است.
خدای متعال در کتاب آسمانی خود می فرماید: «فاقم وجهک للدین حنیفا فطرت الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم و لکن اکثر الناس لایعلمون» (سوره روم آیه 30)؛ دین اسلام را با مراعات اعتدال استقبال نمای، همان دینی که منطبق بر آفرینش مخصوص خدایی است که مردم را آفریده و روی آن استوار ساخته است. خلقت خدایی تبدیل پیدا نمی کند، که همان دین منطبق به فطرت و آفرینش است که می تواند مردم را اداره نماید، ولی اکثر مردم نمی دانند.

چرا صدیقه ؟
زیرا او هرگز در زندگی جز راست نگفت و هر آنچه پدر بزرگوارش فرمود، تصدیق کرد.
رسول خدا به امیرالمؤمنین فرمود: یا علی، من به فاطمه سفارش‌هایی کرده ام که به تو بگوید. او هر چه گفت بپذیر، زیرا او راستگوست، بسیار راستگو.

چرا مبارکه ؟
برکت به معنای خیر فراوان است و از فاطمه نسل فراوانی به عالم اسلام هدیه شده . لذا در بعضی از تفاسیر آمده است که در آیهی « انا اعطیناک الکوثر» ( ای رسول گرامی ما به تو خیر کثیر عطا کردیم) منظور، فاطمه (س) است.

چرا طاهره ؟
امام باقر (ع) فرمود: زیرا او از هر ناپاکی ظاهری و هر گونه ناپاکی دامن، مبری است.
و نیز طبق روایات متعدد، آیه تطهیر( انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا) درباره حضرت فاطمه  نازل شده است. پس فاطمه طاهره است زیرا هر گونه رجس و پلیدی و ناپاکی از وجود مقدسش دور است.

چرا زکیه ؟
زکاة هم به معنای رشد و نمو و هم به معنای طهارت است، بنابراین زکیه هم یعنی از فاطمه نسل پرباری پا به عرصه وجود خواهد گذاشت و هم اینکه او وجودی است پاک و طاهر .

چرا راضیه ؟
زندگی کوتاه حضرت فاطمه با غم و اندوه و نیز با تلاش و سختی همراه بود. او زندگی بسیار مشکلی را پشت سر گذاشت ولی هرگز لب به شکایت باز نکرد، بلکه همواره خدای بزرگ را شکر می‌کرد و راضی بود د.
روایت شده روزی رسول خداحضرت فاطمه را دید که لباس خشنی بر تن داشت و با دست‌های مبارکش آسیاب می‌کرد در حالیکه طفل کوچک خود را هم شیر می‌داد. رسول خدا گریان شد و فرمود: ای دخترکم، تلخی این دنیا را بچش، برای رسیدن به شیرینی آخرت.
حضرت فاطمه نه تنها لب به شکایت باز نکرد، بلکه عرض کرد: ای رسول خدا، من خدا را برای نعمتهایش سپاسگزارم.
و نیز روزی امیرالمؤمنین از رسول خدا خواست اگر ممکن باشد برای فاطمه مستخدمه ‌‌ای بگیرد، اما رسول خدا تسبیح فاطمه را به آنها تعلیم فرمود. حضرت زهرا پس از شنیدن این دستور پیغمبر اکرم سه بار فرمود: من از خدا و رسولش راضیم.

چرا مرضیه ؟
تمام کارهای حضرت فاطمه مورد رضایت خدا و رسول بود. رسول خدا هیچ گاه بر فاطمه غضب نکرد، به او خرده نگرفت و برعکس، گاهی می‌فرمود: فداها ابوها. (پدرش به قربانش) .
این چنین است که رسول خدا رضای فاطمه را رضای خدا می‌دانست و می‌فرمود: خدا از غضب فاطمه غضب می کند و از رضایت او راضی می‌شود.

چرا محدثه ؟
امام صادق (ع) در این مورد فرمود: زیرا ملائکه از آسمان فرود می‌آمدند و با او سخن می‌گفتند.
در فرهنگ اسلامى محدثان راستین همواره از حرمت و منزلت ویژه اى برخوردار بوده اند، محدثان و راویان در حفظ و حراست از گنجینه هاى معارف و ارزشهاى دینى و ذخایر گرانمایه مکتب تشیع و رشد و تعالى فرهنگ غنى اسلامى نقش اول را داشته اند و حامل ودایع و امانتهاى گرانقدر الهى و رازدار اسرار آل رسول بوده اند.

چرا زهرا ؟
امام صادق فرمود: زیرا نور آن بانوی مکرمه در یک روز سه بار برای امیرالمؤمنین می‌درخشید، و چون در محراب عبادت می‌ایستاد نور درخشنده او برای اهل آسمان می‌ درخشید همانگونه که نور ستارگان برای اهل زمین می‌درخشد.
برخی نامهای دیگر حضرت فاطمه (س)
حصان (محفوظ)، حره (آزاده، شریف)، سیده (بانوی محترم)، عذراء (پرده نشین)، حوراء (فرشته، حوریه)، مریم کبری (مریم برتر)، نوریه (تابناک، درخشنده ) و نام آن بانو در آسمان، منصوره (یاری‌شده) است.

کنیه های حضرت
ام الحسن، ام الحسین، ام المحسن، ام الائمه، ام ابیها.

حضرت فاطمه (س) آن قدر به پدر بزرگوارش محبت می کرد و مادرانه عشق می ورزید که " ام ابیها" (مادر پدرش) لقب گرفت.

حضرت سليمان (ع) گنجشكي را ديد كه به ماده خود مي گويد :

چرا از من ا طاعت نمي كني م خواسته هايم را بر نمي آوري؟

اگر بخواهي مي توانم تمام قبه و بار گاه سليمان را با منقارم به دريا بيندازم 0

سليمان ازگفتار گنجشك خنديد و آن هارا به نزد خود خواست  پرسيد جگونه مي تواني چين كار بزرگي را انجام دهي؟

گنجشك پاسخ داد*نمي توانم اي رسول خدا ولي مرد گاهي كه مي خواهد در مقابل همسرش به خود ببالد و خويشتن رابزرگ و قدرتمند نشان دهد از اين گونه هرحرفها

  مي زد0گذشته از اينها عاشق را در گفتار و رفتارش نبايد ملامت كرد0

سليمان از گنجشك ماده پرسيد*چرا از همسرت اطاعت نمي كني حال ‹ كه او تو را دوست مي دارد ؟

گنجشك ماده پاسخ داد :يا رسول الله او در محبت من راست گو نيست زيرا با ديگري نيز مهر ومحبت مي ورزد 0

سخن گنجشك چنان در سليمان اثر بخشيد كه به گريه افتاد گريست 0 آن گاه چهل روزاز مردم كناره گرفت و پيوسته از خداوند مي خواست علاقه ديگران را از قلب او خارج كرده محبتش را در دل او خالص گرداند 0

               در دل ندهم ره پس از اين مهربتان را

                                                            مهر لب او بر در اين خانه نهاديم

حافظ

داستانهاي بهار الا نوار*ج2*ص201

مرحله دوم از مراحل ربوبیت و ولایت تسلط و ولایت بر اندیشه‏های پراکنده ، یعنی تسلط بر نیروی‏ متخیله است . از عجیب ترین نیروهای ما قوه متخیله است . به موجب این قوه است که ذهن ما هر لحظه از موضوعی متوجه موضوعی دیگر می‏شود و به‏ اصطلاح تداعی معانی و تسلسل خواطر صورت می‏گیرد این قوه در اختیار ما نیست ، بلکه ما در اختیار این قوه عجیب هستیم و لهذا هر چه بخواهیم ذهن‏ خود را در یک موضوع معین متمرکز کنیم که متوجه چیز دیگر نشود برای ما میسر نیست ، بی‏اختیار قوه متخیله ما را به این سو و آن سو می‏کشاند مثلا هر چه می‏خواهیم در نماز " حضور قلب " داشته باشیم ، یعنی هر چه‏ می‏خواهیم این شاگرد را بر سر کلاس نماز حاضر نگه داریم ، نمی‏توانیم یک‏ وقت متوجه می‏شویم که نماز به پایان رسیده است و این شاگرد در سراسر این‏ مدت ، " غایب " بوده است . رسول اکرم تشبیه لطیفی دارد در این زمینه ، دل را - دل افرادی که مسخر قوه متخیله است - به پری تشبیه می‏کند که در صحرایی بر درختی آویخته شده‏ باشد که هر لحظه باد او را پشت و رو می‏کند . فرمود : « مثل القلب مثل‏ ریشة فی الفلاش ، تعلقت فی اصل شجرش یقلبها الریح ظهرا لبطن » ( 1 ) .

ولی آیا انسان جبرا و اضطرارا محکوم است که همواره محکوم اندیشه باشد و این نیروی مرموز که مانند گنجشکی همواره از شاخی به شاخی می‏پرد حاکم‏ مطلق وجود او باشد ، و یا اینکه محکومیت در برابر قوه متخیله از خامی و ناپختگی است ، کاملان و اهل ولایت قادرند این نیروی خودسر را مطیع خود گردانند ؟ شق دوم صحیح است یکی از وظایف بشر تسلط بر هوسبازی خیال است ، وگرنه‏ این قوه شیطان صفت مجالی برای تعالی و پیمودن صراط قرب نمی‏دهد و تمام‏ نیروها و استعدادها را در وجود انسان باطل و ضایع می‏گرداند . مولوی چقدر عالی می‏گوید :


جان همه روزه لگد کوب از خیال
و ز زیان و سود و از خوف زوال
نی صفا می‏ماندش نی لطف و فر
نی به سوی آسمان راه سفر

و هم او در شرح این حدیث نبوی :تنام عینای و لا ینام قلبی (2) (دو چشمم می خوابند اما دلم بیدار است) می گویند:

سالکان راه عبودیت ، در دومین مرحله ، این نتیجه را می‏گیرند که بر قوه‏ متخیله خویش ولایت و ربوبیت پیدا می‏کنند ، آن را برده و مطیع خویش‏ می‏سازند اثر این مطیع ساختن این است که روح و ضمیر به سائقه فطری‏ خداخواهی هر وقت میل بالا کند ، این قوه با بازیگریهای خود مانع و مزاحم‏ نمی‏گردد . بگذریم از انسانی مانند علی ( علیه السلام ) و زین العابدین ( علیه‏ السلام ) که چنان در حال نماز مجذوب می‏شوند که تیری را از پای علی ( علیه‏ السلام ) بیرون می‏آورند و او از شدت استغراق به خود باز نمی‏گردد و متوجه‏ نمی‏شود ، یا فرزند خردسال زین العابدین ( علیه السلام ) در حالی که آن‏ حضرت مستغرق عبادت است از بلندی سقوط می‏کند و دستش می‏شکند ، فریاد بچه و زنهای خانه غوغا می‏کند و بالاخره شکسته بند می‏آید و دست بچه را می‏بندد ، زین العابدین ( علیه السلام ) پس از فراغ از نماز - یعنی پس از بازگشت از این سفر آسمانی - چشمش به دست بچه می‏افتد و با تعجب می‏پرسد که مگر چه شده است‏ که دست بچه را بسته اید ؟ معلوم می‏شود این فریاد و غوغا نتوانسته است‏ امام را از استغراق خارج کند ، آری ، بگذریم از این ردیف انسانها ، در میان پیروان آنها ما در عمر خود افرادی را دیده ایم که در حال نماز آنچنان مجموعیت خاطر و تمرکز ذهن داشته اند که به طور تحقیق از هر چه‏ غیر خداست غافل بوده اند استاد بزرگوار و عالیقدر ما مرحوم حاج میرزا علی آقا شیرازی اصفهانی ( اعلی الله مقامه ) از این ردیف افراد بود . برای کسب این پیروزی هیچ چیزی مانند عبادت که اساسش توجه به خداست‏ ، نمی‏باشد ریاضت کشان از راه های دیگر وارد می‏شوند ، و حداکثر این است‏ که از راه مهمل گذاشتن زندگی و ستم بر بدن ، اندکی بدان دست می‏یابند ، ولی اسلام از راه عبادت - بدون اینکه نیازی به آن کارهای ناروا باشد - این نتیجه را تأمین می‏کند توجه دل به خدا و تذکر اینکه در برابر رب‏ الارباب و خالق و مدبر کل قرار گرفته است ، زمینه تجمع خاطر و تمرکز ذهن‏ را فراهم می‏کند . زلف آشفته او باعث جمعیت ماست چون چنین است پس آشفته ترش باید کرد .