عبرت در قرآن

تواضع یكی از ویژگی‌های برجسته انسان است.فروتنی و تواضع سبب برتری و بلندی آدمی می‌شود.تواضع مایهٔ سربلندی انسان می‌گردد.محبوب‌ترین افراد نزد خداوند افراد متواضع هستند.

خداوند تبارك و تعالی در قرآن كریم سفارش می‌كند كه در برابر مؤمنان تواضع و در برابر كافران سر سخت و نیرومند باشید:«اذلّة علی المؤمنین و اعزّة علی الكافرین».(سورهٔ مائده،آیهٔ 54)

و در جای دیگر می‌فرماید:«و احفضی جناحك للمؤمنین؛برای مؤمنان حفض جناح (تواضع) كن».(سورهٔ حجر،آیهٔ 88) آدمی تواضع و فروتنی را در پرتو نماز به دست می‌آورد.یكی از اسرار نماز این است كه خودبینی و تكبّر را در هم می‌شكند و درس تواضع در برابر خداوند را می‌آموزد.

«حافظوا علی الصّلوات و الصّلوة الوسطی و قوموا للّه قانتین؛در انجام همهٔ نمازها و نماز میانی (ظهر) كوشش و مواظبت كنید در حال عبادت و خضوع كنان برای خدا به پا خیزید». (سورهٔ بقره،آیهٔ 238)

نمازگزار در هر شبانه روز، در هفده ركعت نماز واجب خود سی و چهار بار پیشانی بر خاك و زمین می‌نهد و به سجده در برابر خالق خود می‌افتد،كه سمبل نهایت تواضع است و در سجده خودش را همچون پر كاهی در میان اقیانوس بزرگ می‌نگرد،بلكه نقطه‌ای در برابر وجود بی‌نهایت خدا می‌بیند و به این ترتیب خود را بندهٔ كوچك و ناچیز خدا دانسته و هر گونه خودخواهی،غرور،سركشی و طغیان را از خود دور می سازد.

در این باره حضرت زهرا(س) می‌فرماید:«فجعل اللّه الایمان تطهیراً لكم من الشّرك و الصّلوة تنزیها لكم عن الكبر؛خداوند ایمان را وسیلهٔ پاكسازی شما از آلودگی شرك،و نماز را برای دوری و پاك نمودن شما از تكبر قرار داد».1

نماز واقعی بنده را به مقام تواضع می‌رساند و زینت نماز همین تواضع است.

پیامبر اكرم(ص) به اصحاب خود فرمود:«چرا حلاوت و شیرینی عبادت را در شما نمی‌بینم؟»

پرسیدند:شیرینی عبادت چیست؟پیامبر فرمودند:«تواضع و فروتنی» و نیز فرمودند:«هر كس كه برای خدا فروتنی نماید،خدای متعال رتبهٔ او را بلند گرداند».

افعال و اذكار نماز بیانگر تواضع است و به وسیلهٔ اینها تواضع در انسان ایجاد می‌شود.دعا و گریه و ندبه از خوف خداوند،بیانگر تواضع بیشتر در برابر عظمت باریتعالی است.ركوع حالت تواضع عبد در حضور و پیشگاه مقدس مولا است.ركوع نمایانگر این معنا است كه عبد از آلودگی به كبر،منیّت،خودخواهی و خودپرستی پاك است.ركوع درمان كبر و شكنندهٔ كمر شیطان و اظهار ذلّت ذلیل به طور عملی در برابر خداوند است.خم شدن در ركوع نشانهٔ فروتنی و تواضع و خضوع است.

سجدهٔ حقیقی كه همهٔ هستی انسان آن را همراهی كند نشانگر كمال تواضع و بندگی عبد نسبت به خدای سبحان است.سجده،تذلّل و اظهار كوچكی و خاكساری در برابر خداست.

امام صادق(ع) می‌فرماید:

«خداوند به حضرت موسی بن عمران(ع) وحی كرد:ای موسی! آیا می‌دانی چرا تو را كلیم وهم‌سخنی خود كردم؟ موسی(ع) عرض كرد:نه! خداوند به او وحی كرد:ای موسی! من بندگانم را زیر و رو كردم در میان آنها هیچ كس را در برابر خود فروتن و متواضع‌تر از تو ندیدم».

سپس فرمود:«یا موسی انّك اذا صلّیت وضعت خدّك علی التّراب؛ای موسی! تو هرگاه نماز می‌گزاری،گونهٔ خود را به عنوان تواضع روی خاك بر زمین می‌نهی».2

به این ترتیب در می‌یابیم راز كلیم اللّه بودن موسی،و اخذ این مدال پر افتخار،تواضع او ،در نماز و غیر نماز در برابر خداوند بوده است.زیرا وقتی انسان با تمرین عملی نماز توانست در برابر پروردگارش تواضع نماید بدین ترتیب در غیر آن نیز در تمام حالات و افعال متواضع خواهد شد.

به طور كلی پرستش آمیخته با تواضع است و در نهاد و سرشت هر انسانی پرستش وجود دارد.اسلام این خواستهٔ فطری را به شیوهٔ صحیح و منطقی كه تواضع در برابر خداوند است،هدایت نموده است ولی هرگونه تواضع كاذب مانند تواضع در برابر بت‌ها و خدایان سنگی را مردود شمرده است.زیرا این گونه تواضع موجب خود باختگی و ذلت و لگد كوب شدن شخصیّت انسان می‌شود ولی در مقابل بندگان صالح و شایستهٔ خداوند متواضع بودن نشانهٔ فروتنی و تقوای الهی است.تواضع مایهٔ سربلندی انسان است.

رسول خدا (ص) می‌فرماید: «هنگامی كه متواضعین امّت مرا دیدید در برابرشان تواضع كنید و آن گاه كه با آدم متكبّر برخورد كردید متكبّر باشید».3

محبوب‌ترین افراد نزد خداوند انسان متواضع است.امام صادق(ع) می‌فرماید:«اقرب الخلق الی اللّه المتواضعون؛ نزدیك‌ترین افراد به خدا انسان‌های متواضعند».4

رسول اكرم(ص) می‌فرمایند:بدون تردید نزدیك‌ترین و محبوب‌ترین شما در نظر من در روز قیامت،آن مؤمن دوستداری است كه اخلاق او نیكوتر و تواضع وی بیشتر باشد و البته دورترین افراد نسبت به من در روز قیامت كسی است كه اهل تكبّر باشد».5

و از نشانه‌های تواضع این است كه اگر به كسی رسید در سلام كردن سبقت بگیرد.چرا كه امام صادق(ع) فرمودند:«من التواضع ان تسلّم علی من لقیت؛نشانهٔ تواضع این است كه به هر كس برخورد كردی،سلام كنی».و از حضرت از صفت تواضع پرسیدند،فرمود:تواضع آن است كه در محافل به محلی كه كمتر از شأن تو است بنشینی و بر هر كس برخوردی سلام كنی و اینكه از مجادله بپرهیزی هر چند كه حق به جانب تو باشد».

حضرت علی(ع) می‌فرماید:«هیچ شخصیت و شرفی مانند تواضع و فروتنی نیست».7

ترك عجب و كبر كن تا قبله عالم شوی                 سیرت ابلیس را بگذار تا آدم شوی

حضرت امام خمینی(رضوان الله تعالی علیه) فردی متواضع به معنی واقعی كلمه بود و با داشتن آن همه مقام و عظمت و علم و دانشی كه جهانیان را خیره نمود،خود را تنها یك طلبه معرفی می‌كرد و با این همه خدمتی كه به اسلام و عالم تشیّع نمود،هیچ گونه حریمی برای خویش قایل نبود و با كمال فروتنی خطاب به جوانان رزمنده در جبهه‌ها گفت:«من دست و بازوی شما را كه دست خدا بالای آن است می‌بوسم و بر این بوسه افتخار می‌كنم».نمونه‌های تواضع امام،در طول انقلاب فراوان است.8

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1. اعیان الشیعه.

2.اصول كافی،ج 2، ص 123، باب تواضع، حدیث 7.

3.المحجة البیضاء،ج 2، ص 222.

4.الحكم الزهرا،صابری، ص 198.

5.وسایل الشیعه، ج 2، ص 304.

6.اصول كافی،ج 2، ص 646،حدیث 12.

7.مقدادی اصفهانی،علی،نشان از بی‌نشان‌ها،جمهوری، چاپ نهم، 1375، ص 444.

8.عزیزی، عباس، اخلاق كارگزاران، نبوغ، چاپ ششم، 1377، ص